Współczesne wyzwania zdrowotne i środowiskowe wymagają nowych rozwiązań w zakresie żywienia. Z jednej strony rośnie liczba chorób przewlekłych związanych z dietą, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2 czy choroby sercowo-naczyniowe. Z drugiej strony, intensywna produkcja mięsa i produktów odzwierzęcych przyczynia się do degradacji środowiska, emisji gazów cieplarnianych oraz nadmiernego zużycia zasobów naturalnych. W tym kontekście coraz większe znaczenie zyskuje dieta fleksitariańska, będąca kompromisem pomiędzy tradycyjnym modelem żywienia a dietą roślinną.
Termin „fleksitarianizm” został spopularyzowany w ostatnich dwóch dekadach, jednak jego naukowe ujęcie i wpływ na zdrowie oraz środowisko stały się przedmiotem intensywnych badań dopiero w ostatnich latach. Dieta fleksitariańska analizowana jest pod kątem jej zalet i wyzwań, zarówno w kontekście zdrowia jednostki, jak i zrównoważonego rozwoju.
Dieta fleksitariańska (ang. flexitarian diet) określana jest jako „elastyczny wegetarianizm”, który dopuszcza okazjonalne spożywanie mięsa i ryb, jednak priorytetowo traktuje produkty roślinne. Podstawę jadłospisu stanowią warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych, orzechy oraz roślinne źródła białka. Mięso czerwone i przetworzone ogranicza się do minimum, a mięso białe oraz ryby występują w umiarkowanych ilościach.
Według badań opublikowanych w Nutrients, fleksitarianizm nie jest restrykcyjną dietą eliminacyjną, lecz stylem życia, który promuje świadome wybory żywieniowe i stopniową redukcję spożycia mięsa. Ta cecha odróżnia go od weganizmu i wegetarianizmu, czyniąc go łatwiejszym do wdrożenia w codzienności.
Badania epidemiologiczne wskazują, że osoby stosujące dietę fleksitariańską charakteryzują się niższym ryzykiem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i niektórych nowotworów w porównaniu z osobami na diecie tradycyjnej. Analiza przeprowadzona w 2023 roku w Frontiers in Nutrition wykazała, że ograniczenie spożycia mięsa czerwonego i przetworzonego wiąże się ze spadkiem markerów stanu zapalnego oraz poprawą profilu lipidowego.
Dieta fleksitariańska sprzyja utrzymaniu prawidłowej masy ciała dzięki wyższemu spożyciu błonnika pokarmowego i niższej gęstości energetycznej posiłków. Metaanaliza badań interwencyjnych opublikowana w Obesity Reviews wykazała, że osoby ograniczające spożycie mięsa średnio o 50% odnotowały spadek BMI o 1,2 punktu w ciągu roku.
Roślinne źródła białka, błonnika i polifenoli obecne w diecie fleksitariańskiej sprzyjają korzystnym zmianom w mikrobiocie jelitowej, co może pośrednio wpływać na poprawę metabolizmu glukozy i regulację apetytu.
Produkcja mięsa odpowiada za znaczną część globalnych emisji gazów cieplarnianych. Według raportu Lancet Planetary Health przejście na dietę fleksitariańską może zmniejszyć ślad węglowy związany z żywnością nawet o 35% w skali jednostki.
Produkcja roślinna jest zdecydowanie mniej zasobożerna w porównaniu z hodowlą zwierząt. Analizy wskazują, że redukcja spożycia mięsa o połowę pozwala zmniejszyć wykorzystanie wody pitnej o ok. 30%, co ma znaczenie w kontekście globalnych niedoborów wody.
Fleksitarianizm wspiera lokalne systemy żywieniowe oparte na sezonowych i regionalnych produktach. Badania w Polsce potwierdzają, że coraz więcej konsumentów łączy aspekty zdrowotne z troską o planetę, wybierając elastyczne modele diety.
Chociaż dieta fleksitariańska jest zbilansowana, jej nieprawidłowe stosowanie może prowadzić do niedoborów witaminy B12, żelaza czy cynku. Szczególnie dotyczy to osób eliminujących mięso w większym stopniu bez odpowiedniego planowania jadłospisu.
W wielu kulturach mięso odgrywa istotną rolę w tradycjach kulinarnych. Ograniczenie jego spożycia bywa postrzegane jako rezygnacja z elementu tożsamości kulturowej, co może utrudniać adaptację diety fleksitariańskiej.
Choć dieta roślinna bywa postrzegana jako tańsza, w praktyce zakup wysokiej jakości produktów roślinnych (np. orzechów, nasion, tofu, produktów ekologicznych) może być kosztowny. Raport European Journal of Public Health wskazuje, że dla gospodarstw o niskich dochodach pełne wdrożenie fleksitarianizmu może stanowić wyzwanie.
| Model żywieniowy | Cechy charakterystyczne | Korzyści zdrowotne | Aspekty środowiskowe | Ograniczenia |
| Wegetarianizm | Brak mięsa, dopuszczone nabiał i jaja | Niższe ryzyko CVD, lepszy profil lipidowy | Znaczna redukcja emisji GHG | Możliwe niedobory B12, żelaza |
| Weganizm | Eliminacja wszystkich produktów zwierzęcych | Korzyści metaboliczne, mniejszy ślad węglowy | Największa redukcja emisji i zasobów | Trudniejsze do utrzymania, większe ryzyko niedoborów |
| Fleksitarianizm | Ograniczenie mięsa, nacisk na rośliny | Profilaktyka chorób przewlekłych, kontrola masy ciała | Redukcja emisji GHG o 30–35% | Wymaga świadomego planowania diety |
| Dieta tradycyjna | Wysoka zawartość mięsa i przetworów | Brak korzyści zdrowotnych | Największe obciążenie środowiska | Wysokie ryzyko chorób cywilizacyjnych |
Dieta fleksitariańska stanowi kompromis pomiędzy zdrowiem jednostki a troską o planetę. Liczne badania dowodzą jej korzystnego wpływu na profil lipidowy, masę ciała, metabolizm glukozy oraz redukcję ryzyka chorób przewlekłych. Równocześnie przyczynia się do zmniejszenia śladu węglowego i oszczędności zasobów naturalnych.
Wyzwania związane z fleksitarianizmem obejmują ryzyko niedoborów żywieniowych, bariery kulturowe oraz dostępność ekonomiczną. Jednak dzięki swojej elastyczności dieta ta może być realną alternatywą dla szerokich grup społecznych, wspierając zarówno zdrowie publiczne, jak i zrównoważony rozwój.
