Stan zapalny jest złożonym procesem biologicznym, który odgrywa fundamentalną rolę w utrzymaniu homeostazy organizmu. Jego celem jest neutralizacja patogenów, usuwanie uszkodzonych komórek oraz zapoczątkowanie procesu regeneracji tkanek. W warunkach fizjologicznych ma charakter przejściowy i korzystny, jednak przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu (ang. low-grade inflammation) stanowi czynnik patogenetyczny wielu chorób cywilizacyjnych, w tym chorób sercowo-naczyniowych, metabolicznych, neurodegeneracyjnych, a także niektórych nowotworów. W ostatnich latach rośnie zainteresowanie interwencjami dietetycznymi, które mogą modulować odpowiedź zapalną. Szczególną uwagę poświęca się wielonienasyconym kwasom tłuszczowym omega-3, w tym eikozapentaenowemu (EPA) i dokozaheksaenowemu (DHA). Ich działanie przeciwzapalne potwierdzają zarówno badania przedkliniczne, jak i randomizowane badania kliniczne. Najbardziej aktualne dowody naukowe z lat 2021–2024 wskazują na rolę kwasów omega-3 w redukcji stanów zapalnych oraz w profilaktyce chorób przewlekłych.
Kwasy omega-3 to grupa wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, których wspólną cechą jest obecność pierwszego wiązania podwójnego przy trzecim atomie węgla od końca łańcucha. Do najważniejszych należą: ALA (kwas α-linolenowy) – występuje w oleju lnianym, rzepakowym, nasionach chia, siemieniu lnianym i orzechach włoskich; EPA (eikozapentaenowy) – obecny w tłustych rybach morskich i algach; DHA (dokozaheksaenowy) – szczególnie ważny dla funkcjonowania mózgu i siatkówki oka. Konwersja ALA do EPA i DHA w organizmie człowieka jest niewielka (poniżej 10%), dlatego kluczowe znaczenie mają źródła pokarmowe oraz suplementacja. Biodostępność EPA i DHA zależy od formy chemicznej – najlepiej przyswajalne są triglicerydy i fosfolipidy, natomiast estry etylowe cechuje niższa absorpcja.
EPA konkuruje z kwasem arachidonowym (AA) o te same enzymy cyklooksygenazy i lipooksygenazy, prowadząc do syntezy prostaglandyn i leukotrienów o słabszym działaniu prozapalnym.
Z EPA i DHA powstają specjalizowane mediatory lipidowe (resolviny, protektyny i maresyny), które aktywnie wygaszają proces zapalny, ograniczając napływ neutrofili i promując regenerację tkanek.
Kwasy omega-3 wpływają na ekspresję czynników transkrypcyjnych, m.in. NF-κB i PPARγ. Efektem jest obniżenie produkcji cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-6 (IL-6), czynnik martwicy nowotworu alfa (TNF-α) oraz białko C-reaktywne (CRP).
EPA i DHA wbudowują się w fosfolipidy błonowe, co zmniejsza aktywność receptorów Toll-podobnych (TLR). Najnowsze badania wskazują również, że suplementacja omega-3 sprzyja rozwojowi bakterii jelitowych o działaniu przeciwzapalnym (Bifidobacterium, Lactobacillus), co dodatkowo wspiera regulację odpowiedzi immunologicznej.
Randomizowane badania kliniczne wykazały, że suplementacja omega-3 istotnie zmniejsza markery zapalenia u pacjentów z chorobami serca.
| Badanie (rok) | Dawka | Czas | Efekt kliniczny |
| USA, 2022 (n=1200) | 2 g/dobę | 12 miesięcy | spadek CRP o 25% |
| Polska, 2023 (n=600) | 1,5 g/dobę | 6 miesięcy | redukcja IL-6 i TNF-α |
| UE, 2024 (n=1800) | 3 g/dobę | 18 miesięcy | ↓ ryzyka zdarzeń sercowych o 18% |
U pacjentów z zespołem metabolicznym przewlekły stan zapalny przyczynia się do insulinooporności i akumulacji tkanki tłuszczowej trzewnej. Badania z lat 2022–2023 wykazały, że suplementacja 1,8–2 g EPA+DHA dziennie przez 6 miesięcy obniżała poziom CRP o 20–30%, poprawiała wskaźnik HOMA-IR oraz zmniejszała masę tkanki tłuszczowej trzewnej.
Badanie z 2022 roku (n=300, stadium wczesne choroby Alzheimera) wykazało, że suplementacja 2 g DHA przez 12 miesięcy zmniejszyła poziom IL-1β i TNF-α w płynie mózgowo-rdzeniowym oraz poprawiła wyniki testu MMSE o średnio 1,5 punktu. Metaanaliza z 2023 roku potwierdziła, że DHA może spowalniać progresję zaburzeń poznawczych.
Kwasy omega-3 wykazują potencjał terapeutyczny w reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS). W badaniu z 2023 roku (n=250) suplementacja 3 g EPA+DHA dziennie przez 24 tygodnie zmniejszyła liczbę obrzękniętych stawów o 22% i pozwoliła ograniczyć stosowanie leków niesteroidowych przeciwzapalnych (NSAID) u 30% pacjentów.
Metaanaliza badań z lat 2021–2023 wykazała, że suplementacja omega-3 u pacjentów onkologicznych redukuje CRP średnio o 15–20%, poprawia tolerancję leczenia przeciwnowotworowego i sprzyja utrzymaniu masy mięśniowej. U pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego obserwowano zmniejszenie nasilenia objawów klinicznych i poprawę jakości życia.
Według najnowszych rekomendacji: osoby zdrowe powinny spożywać 250–500 mg EPA+DHA dziennie, pacjenci z chorobami sercowo-naczyniowymi 1–2 g dziennie, a pacjenci z chorobami zapalnymi 2–4 g dziennie. Źródłami pokarmowymi są tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, sardynki), owoce morza, algi oraz produkty fortyfikowane. W przypadku niskiej konsumpcji ryb zaleca się suplementację. Dawki powyżej 3 g/dobę mogą wydłużać czas krzepnięcia krwi.
Dieta przeciwzapalna oparta jest na wzorcach diety śródziemnomorskiej i obejmuje wysokie spożycie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, oliwy z oliwek, orzechów i ryb. Omega-3 stanowią jej kluczowy element. W porównaniu z dietą DASH, dieta śródziemnomorska dostarcza większych ilości EPA i DHA. Nowoczesne podejścia nutrigenomiczne wskazują, że odpowiedź organizmu na suplementację omega-3 może zależeć od polimorfizmów genów związanych z metabolizmem lipidów (m.in. FADS1, FADS2), co otwiera drogę do personalizacji dietoterapii.
Kwasy omega-3, zwłaszcza EPA i DHA, pełnią kluczową rolę w redukcji stanów zapalnych poprzez modulację szlaków eikozanoidowych, syntezę mediatorów proresolucyjnych, regulację ekspresji genów oraz korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową. Najnowsze badania kliniczne (2021–2024) potwierdzają ich skuteczność w obniżaniu markerów zapalenia u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi, metabolicznymi, neurodegeneracyjnymi, autoimmunologicznymi i nowotworowymi. Aktualne rekomendacje zalecają regularne spożycie kwasów omega-3 w diecie lub suplementach, a ich optymalne wykorzystanie powinno być elementem całościowej strategii dietoprofilaktyki. Integracja badań klinicznych z podejściem nutrigenomicznym pozwala oczekiwać, że w przyszłości suplementacja omega-3 będzie bardziej spersonalizowana, co zwiększy jej skuteczność w redukcji stanów zapalnych i prewencji chorób przewlekłych.
