Nowotwory pozostają jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie, a ich zapadalność systematycznie rośnie. W świetle danych epidemiologicznych przewiduje się, że do 2040 roku liczba nowych zachorowań na nowotwory może przekroczyć 28 mln rocznie. Wzrost ryzyka nowotworowego wiąże się nie tylko z czynnikami genetycznymi, lecz również z dietą, stylem życia, ekspozycją środowiskową oraz procesami metabolicznymi.
W ostatnich dekadach szczególną uwagę poświęcono stresowi oksydacyjnemu, będącemu skutkiem nadmiernego nagromadzenia reaktywnych form tlenu (RFT), zwanych wolnymi rodnikami. Przewlekłe działanie RFT prowadzi do uszkodzeń DNA, białek i lipidów, co sprzyja inicjacji i promocji procesu kancerogenezy. Antyoksydanty – zarówno pochodzenia endogennego, jak i egzogennego – mogą odgrywać istotną rolę w ograniczaniu tego procesu.
Analiza najnowszych publikacji naukowych dotyczy roli antyoksydantów w prewencji nowotworów, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów działania, źródeł pokarmowych i suplementacyjnych oraz potencjalnych kontrowersji.
Stres oksydacyjny to stan zaburzonej równowagi pomiędzy produkcją wolnych rodników a zdolnością organizmu do ich neutralizacji. Powstaje on zarówno w warunkach fizjologicznych (proces oddychania mitochondrialnego, aktywność enzymatyczna), jak i patologicznych (stan zapalny, promieniowanie UV, zanieczyszczenia środowiskowe).
Mechanizmy uszkadzania komórki przez wolne rodniki obejmują:
Powyższe procesy mogą indukować mutagenezę i sprzyjać rozwojowi nowotworów. Dlatego modulacja stresu oksydacyjnego przez antyoksydanty jest postrzegana jako jedna z kluczowych strategii dietoprofilaktyki.
Antyoksydanty definiuje się jako substancje zdolne do neutralizacji reaktywnych form tlenu i azotu poprzez oddanie elektronu lub aktywację enzymatycznych mechanizmów obronnych.
Pod względem pochodzenia wyróżnia się:
| Związek bioaktywny | Główne źródła pokarmowe | Mechanizmy przeciwnowotworowe |
| Witamina C | owoce cytrusowe, papryka, truskawki | neutralizacja RFT, regeneracja wit. E, modulacja apoptozy |
| Witamina E | oleje roślinne, orzechy, ziarna | ochrona lipidów błon komórkowych, hamowanie proliferacji |
| Karotenoidy | marchew, pomidory, szpinak | hamowanie peroksydacji, modulacja ekspresji genów |
| Polifenole | herbata, wino, owoce jagodowe | modulacja szlaków sygnałowych, działanie antyangiogenne |
| Selen | orzechy brazylijskie, ryby, jaja | kofaktor enzymów antyoksydacyjnych, indukcja apoptozy |
Badania kohortowe i przeglądy systematyczne wskazują, że wysokie spożycie owoców, warzyw i produktów pełnoziarnistych – naturalnie bogatych w antyoksydanty – wiąże się z obniżonym ryzykiem nowotworów jelita grubego, żołądka i piersi.
Raport NCEZ PZH podkreśla, że dietoprofilaktyka nowotworów powinna opierać się na spożyciu naturalnych źródeł antyoksydantów, a nie suplementacji.
Chociaż suplementy z witaminą C, E czy β-karotenem wykazują działanie przeciwutleniające, wyniki badań klinicznych są niejednoznaczne.
Korzyści: metaanaliza z 2022 roku sugeruje, że suplementacja polifenolami może redukować ryzyko progresji zmian przednowotworowych.
Ryzyka: inne analizy wskazują, że wysokie dawki suplementów antyoksydacyjnych mogą działać prooksydacyjnie i sprzyjać nowotworom płuc u palaczy.
Polifenole stanowią szczególną grupę antyoksydantów o szerokim działaniu przeciwnowotworowym. Resweratrol wykazuje zdolność hamowania angiogenezy, a flawonoidy modulują aktywność kinaz i receptorów związanych z proliferacją komórkową. Badania in vitro i in vivo z lat 2021–2023 potwierdzają znaczenie polifenoli w ograniczaniu inicjacji i progresji nowotworów.
Przegląd literatury po 2021 roku wskazuje, że rola antyoksydantów w profilaktyce nowotworów jest złożona i zależna od źródła oraz dawki.
1. Dieta vs. suplementy – istnieje zgodność co do korzystnego wpływu antyoksydantów z naturalnych produktów spożywczych. Wyniki badań dotyczące suplementów są bardziej kontrowersyjne.
2. Synergia bioaktywna – związki obecne w diecie działają wspólnie, wzmacniając swoje efekty.
3. Indywidualizacja – wpływ antyoksydantów może różnić się w zależności od czynników genetycznych i stylu życia jednostki.
Ważnym elementem pozostaje edukacja społeczeństwa w zakresie roli zbilansowanej diety w redukcji ryzyka nowotworowego.
Antyoksydanty odgrywają istotną rolę w profilaktyce nowotworów poprzez neutralizację wolnych rodników i modulację szlaków kancerogenezy. Najnowsze badania wskazują jednak, że największe korzyści wynikają z ich obecności w diecie, a nie z suplementacji farmakologicznej.
Podstawą strategii dietoprofilaktyki nowotworów powinna być regularna konsumpcja owoców, warzyw, orzechów, nasion i produktów pełnoziarnistych. Suplementacja antyoksydantami może być rozważana jedynie w uzasadnionych przypadkach klinicznych. Konieczne są dalsze badania interwencyjne z uwzględnieniem czynników genetycznych, stylu życia i interakcji między antyoksydantami a innymi składnikami diety.
