Insulinooporność (IO) jest zaburzeniem metabolicznym polegającym na obniżonej wrażliwości tkanek obwodowych na działanie insuliny. Patomechanizm IO obejmuje m.in. przewlekły stan zapalny niskiego stopnia, zaburzenia sygnalizacji insulinowej, odkładanie się tłuszczu trzewnego oraz niekorzystne zmiany w mikrobiocie jelitowej. Stan ten uznaje się za wczesny etap prowadzący do cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych.
Dietoterapia jest podstawowym elementem leczenia i prewencji IO. Najnowsze publikacje wskazują na skuteczność kilku modeli żywieniowych, które obok redukcji masy ciała poprawiają parametry gospodarki węglowodanowej i lipidowej oraz modulują metabolizm. Omówienie aktualnych dowodów naukowych dotyczących strategii żywieniowych w insulinooporności uzupełnione jest o zalecenia oparte na najnowszych wytycznych polskich i międzynarodowych
Badania kliniczne wskazują, że redukcja węglowodanów do poziomu 30–40% energii diety prowadzi do istotnej poprawy parametrów metabolicznych. W metaanalizach RCT opublikowanych po 2021 r. wykazano, że diety low-carb powodują większy spadek glikemii poposiłkowej oraz wskaźnika HOMA-IR w porównaniu do diet wysokowęglowodanowych.
| Parametr | Dieta niskowęglowodanowa | Dieta standardowa |
| Redukcja masy ciała | 7–10% w 6 mies. | 5–7% w 6 mies. |
| HOMA-IR | spadek o 20–30% | spadek o 10–15% |
| HbA1c | poprawa o 0,5–0,7% | poprawa o 0,3–0,4% |
Źródło: opracowanie własnE.
Dieta śródziemnomorska charakteryzuje się wysokim spożyciem warzyw, owoców, roślin strączkowych, ryb oraz oliwy z oliwek. Jej działanie opiera się na dostarczaniu polifenoli, kwasów tłuszczowych omega-3 i błonnika.
Badania kohortowe z lat 2021–2023 wykazały, że stosowanie diety śródziemnomorskiej obniża ryzyko progresji IO do cukrzycy typu 2 o 25–30%. Dodatkowo obserwuje się redukcję stanu zapalnego (CRP, IL-6) oraz poprawę profilu lipidowego.
Dieta oparta na produktach o niskim IG i ŁG stabilizuje glikemię i zmniejsza hiperinsulinemie. W badaniach interwencyjnych prowadzonych w latach 2021–2022 wykazano poprawę HbA1c średnio o 0,4–0,6% oraz redukcję insulinemii spoczynkowej .
Kwasy tłuszczowe jednonienasycone (MUFA) i wielonienasycone (PUFA) wspierają poprawę wrażliwości insulinowej. Badania z 2022 r. wskazują, że zastąpienie tłuszczów nasyconych olejami roślinnymi (oliwa z oliwek, olej rzepakowy) poprawia insulinowrażliwość o ok. 15%.
Spożycie tłuszczów trans nadal koreluje z nasileniem IO oraz stanem zapalnym. W aktualnych rekomendacjach zaleca się maksymalne ograniczenie ich podaży (<1% energii diety).
Rodzaj białka ma istotne znaczenie w IO. Badania z 2023 r. sugerują, że białko roślinne (soja, rośliny strączkowe) sprzyja poprawie wrażliwości insulinowej i redukcji masy ciała. Z kolei nadmiar białka zwierzęcego, szczególnie z czerwonego mięsa, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem progresji do cukrzycy typu 2.
Dieta bogata w błonnik rozpuszczalny sprzyja produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które poprawiają sygnalizację insulinową. Równocześnie zwiększa się różnorodność mikrobioty, co koreluje z poprawą parametrów metabolicznych.
Nowe badania wskazują na potencjalną rolę probiotyków i prebiotyków jako wsparcia dietoterapii IO. Interwencje z użyciem szczepów Lactobacillus i Bifidobacterium poprawiały HOMA-IR w badaniach z 2022 r.
Modele żywieniowe oparte na ograniczeniu czasu spożywania posiłków (time-restricted feeding, TRF) oraz postach okresowych wykazują dużą skuteczność w redukcji masy ciała i poprawie insulinowrażliwości.
Badanie kliniczne z 2023 r. (n=120) wykazało, że 12-tygodniowy TRF z oknem żywieniowym 8 godzin doprowadził do spadku HOMA-IR o 27% i redukcji masy ciała o 5,5%.
Preferencja diety śródziemnomorskiej i DASH.
Kontrola IG i ŁG.
Ograniczenie tłuszczów trans.
Zalecenie spożycia błonnika ≥25–30 g/d.
Akceptacja różnych modeli dietetycznych (low-carb, śródziemnomorska, DASH).
Personalizacja zaleceń w zależności od preferencji pacjenta.
Dopuszczenie postu przerywanego jako strategii wspomagającej.
Nacisk na redukcję masy ciała ≥7%.
Zwiększenie spożycia nienasyconych kwasów tłuszczowych.
Ograniczenie spożycia czerwonego mięsa.
| Aspekt | NCEZ PZH (2022) | ADA (2023) | EASD (2022) |
| Model diety | śródziemnomorska, DASH | różne strategie, personalizacja | redukcja masy ciała, dieta śródziemnomorska |
| Węglowodany | kontrola IG i ŁG | redukcja lub elastyczne podejście | redukcja |
| Tłuszcze | ograniczenie trans | preferencja MUFA/PUFA | MUFA/PUFA |
| Post przerywany | brak wytycznych | dopuszczony | brak zaleceń |
Dietoterapia w insulinooporności powinna być zindywidualizowana, ale wspólnym elementem wszystkich skutecznych interwencji jest:
Dowody naukowe z ostatnich lat wskazują, że najlepiej przebadanymi modelami są dieta śródziemnomorska, low-carb, dieta o niskim IG oraz post przerywany. Równocześnie coraz większe znaczenie przypisuje się jakości białka i wpływowi mikrobioty jelitowej.
Połączenie aktualnych wytycznych krajowych i międzynarodowych umożliwia opracowanie skutecznej strategii dietoterapii, która może nie tylko poprawić insulinowrażliwość, lecz także zapobiec progresji do cukrzycy typu 2.
