Współczesne wyzwania zdrowotne i środowiskowe, takie jak narastająca epidemia chorób przewlekłych oraz kryzys klimatyczny, wymuszają poszukiwanie nowych modeli żywienia o charakterze zrównoważonym. Jedną z najczęściej przywoływanych koncepcji w ostatnich latach jest tzw. dieta planetarna, zaproponowana przez zespół EAT-Lancet w 2019 r., której znaczenie zostało ponownie potwierdzone w badaniach opublikowanych po 2021 roku. Model ten integruje aspekty zdrowia publicznego z ochroną środowiska, stanowiąc podstawę do kształtowania polityk żywieniowych i strategii zdrowotnych na skalę globalną.
Dieta planetarna coraz częściej analizowana jest pod kątem jej wpływu zarówno na zdrowie publiczne, jak i na środowisko naturalne. W ostatnich latach pojawiło się wiele badań i analiz, które pokazują jej potencjał w kształtowaniu zdrowszych nawyków żywieniowych oraz ograniczaniu negatywnego oddziaływania człowieka na ekosystem.
Dieta planetarna (ang. Planetary Health Diet) to sposób żywienia bazujący na wysokiej podaży produktów roślinnych, ograniczeniu mięsa czerwonego i produktów wysoko przetworzonych oraz redukcji spożycia cukru. Zalecenia obejmują m.in. spożycie warzyw, owoców, roślin strączkowych, pełnych ziaren zbóż, a także umiarkowaną ilość ryb i nabiału.
Tabela 1 przedstawia główne założenia ilościowe diety EAT-Lancet, dostosowane do dorosłej osoby.
| Grupa produktów | Zalecane spożycie (g/dzień) | Uwagi |
| Warzywa i owoce | 500–600 g | Podstawa diety |
| Rośliny strączkowe | 75 g | Źródło białka |
| Produkty pełnoziarniste | 230 g | Źródło błonnika i energii |
| Mięso czerwone | ≤14 g | Maks. 1 porcja tygodniowo |
| Drób i ryby | 28–100 g | Zalecana różnorodność |
| Nabiał | 250 g | W formie fermentowanej preferowane |
| Tłuszcze roślinne | 40–50 g | Głównie oleje roślinne |
| Cukier dodany | ≤31 g | Ograniczenie do minimum |
Badania opublikowane po 2021 roku wskazują, że stosowanie diety planetarnej wiąże się z obniżeniem ryzyka cukrzycy typu 2, chorób sercowo-naczyniowych oraz niektórych nowotworów. Zwiększona podaż błonnika, antyoksydantów oraz kwasów tłuszczowych nienasyconych przyczynia się do poprawy parametrów metabolicznych, w tym regulacji poziomu glukozy we krwi i lipidów.
Symulacje epidemiologiczne przeprowadzone w ramach badań EAT-Lancet wykazały, że przejście na dietę planetarną mogłoby zapobiec nawet 11 milionom przedwczesnych zgonów rocznie na świecie. Najnowsze analizy potwierdzają, że wprowadzenie tego modelu żywienia wydłuża średnią długość życia oraz obniża obciążenie systemów ochrony zdrowia.
Implementacja diety planetarnej wymaga transformacji wzorców konsumpcji, szczególnie w krajach o wysokim spożyciu mięsa i produktów odzwierzęcych. Kluczowe jest tu wsparcie edukacji żywieniowej oraz wdrażanie polityk publicznych promujących zdrowe wybory.
Produkcja mięsa, zwłaszcza wołowego, odpowiada za znaczną część globalnych emisji CO₂. Ograniczenie jego spożycia do poziomu zalecanego w diecie planetarnej pozwala na zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych nawet o 50%.
Intensywna hodowla zwierząt wiąże się z degradacją ekosystemów i utratą siedlisk. Dieta planetarna, poprzez zwiększenie udziału roślin w diecie, przyczynia się do ochrony bioróżnorodności.
Zalecenia EAT-Lancet zakładają zmniejszenie presji na grunty rolne i ograniczenie zużycia wody. Uprawy roślin strączkowych i zbóż pełnoziarnistych są bardziej efektywne pod względem nakładów środowiskowych niż produkcja mięsa.
Coraz więcej krajów uwzględnia założenia diety planetarnej w swoich strategiach zdrowotnych i środowiskowych. Wdrożenie takich wytycznych może przyczynić się do obniżenia kosztów leczenia chorób przewlekłych.
Dieta planetarna wspiera bardziej sprawiedliwy dostęp do żywności poprzez racjonalne wykorzystanie zasobów i ograniczenie marnotrawstwa. To szczególnie ważne w kontekście rosnącej liczby ludności na świecie.
Dieta planetarna stanowi innowacyjne podejście do żywienia, łączące troskę o zdrowie publiczne z odpowiedzialnością za środowisko. Jej wdrożenie pozwala na istotną redukcję ryzyka chorób przewlekłych, poprawę jakości życia oraz zmniejszenie presji antropogenicznej na ekosystemy. Z perspektywy zdrowia publicznego oraz polityki żywieniowej jest to model wymagający szerokiej promocji i adaptacji, przy jednoczesnym dostosowaniu do lokalnych uwarunkowań kulturowych i ekonomicznych.
