Choroby sercowo-naczyniowe (CVD, cardiovascular diseases) pozostają główną przyczyną zgonów na świecie, odpowiadając za około 17,9 mln zgonów rocznie według danych Światowej Organizacji Zdrowia. W krajach europejskich stanowią one ponad 40% wszystkich przyczyn śmierci, co czyni je kluczowym wyzwaniem zdrowia publicznego. W obliczu rosnącej częstości występowania czynników ryzyka, takich jak otyłość, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia czy insulinooporność, coraz większą rolę odgrywają strategie prewencyjne oparte na modyfikacji stylu życia.
Jednym z najlepiej przebadanych i rekomendowanych modeli żywieniowych w kontekście profilaktyki sercowo-naczyniowej jest dieta śródziemnomorska (MedDiet, Mediterranean Diet). Jej prozdrowotne właściwości zostały wielokrotnie potwierdzone w badaniach obserwacyjnych i randomizowanych kontrolowanych (RCT), a po 2021 roku ukazało się kilka istotnych metaanaliz oraz zaleceń klinicznych, które dodatkowo wzmacniają dowody naukowe. Najbardziej aktualne wyniki badań klinicznych wskazują na istotną rolę diety śródziemnomorskiej w prewencji chorób serca, ze szczególnym uwzględnieniem danych opublikowanych po 2021 roku.
Dieta śródziemnomorska opiera się na wysokim spożyciu produktów roślinnych – warzyw, owoców, pełnoziarnistych zbóż, roślin strączkowych, orzechów i nasion. Głównym źródłem tłuszczu jest oliwa z oliwek, szczególnie extra virgin, bogata w jednonienasycone kwasy tłuszczowe i polifenole. Umiarkowane ilości obejmują ryby i owoce morza (2–3 razy w tygodniu), nabiał fermentowany oraz drób. Czerwone mięso i produkty wysokoprzetworzone są ograniczane, a alkohol – jeśli spożywany – występuje w formie umiarkowanego wina do posiłków.
Tłuszcze nienasycone – redukują stężenie cholesterolu LDL i wspierają profil lipidowy.
Polifenole i antyoksydanty (np. resweratrol, hydroksytyrozol) – działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie.
Błonnik pokarmowy – reguluje metabolizm glukozy, poprawia sytość i wspiera mikrobiotę jelitową.
Przegląd Cochrane obejmujący 30 badań klinicznych wykazał, że dieta śródziemnomorska redukuje ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych o około 23% w porównaniu z dietą kontrolną. Najsilniejszy efekt odnotowano w zakresie zmniejszenia ryzyka zawału serca i udaru mózgu.
W analizach populacyjnych prowadzonych w krajach Europy południowej i północnej wykazano, że wysokie przestrzeganie zasad diety śródziemnomorskiej wiąże się z niższym o 25–30% ryzykiem rozwoju choroby wieńcowej.
Program PREDIMED-Plus, którego wyniki publikowane były sukcesywnie do 2023 roku, potwierdził, że modyfikowana dieta śródziemnomorska z redukcją energii i zwiększoną aktywnością fizyczną prowadzi do poprawy profilu lipidowego, obniżenia ciśnienia tętniczego oraz redukcji masy ciała u pacjentów wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego.
Badania kliniczne wykazały, że dieta śródziemnomorska obniża stężenie cholesterolu całkowitego i LDL o średnio 8–10%, przy jednoczesnym wzroście cholesterolu HDL.
Polifenole zawarte w oliwie z oliwek i winie, a także karotenoidy i flawonoidy z owoców i warzyw, redukują stres oksydacyjny i hamują procesy miażdżycowe.
Zwiększone spożycie potasu, magnezu i błonnika wpływa korzystnie na regulację ciśnienia krwi, co znajduje odzwierciedlenie w wynikach badań interwencyjnych, gdzie średni spadek skurczowego ciśnienia wynosił 4–6 mmHg.
Nowe badania sugerują, że dieta śródziemnomorska sprzyja rozwojowi bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), co może dodatkowo chronić układ sercowo-naczyniowy poprzez redukcję stanu zapalnego ogólnoustrojowego.
Polskie zalecenia dietetyczne w prewencji chorób serca jednoznacznie rekomendują model śródziemnomorski jako podstawowy wzorzec żywieniowy.
Według przeglądu badań przedstawionego w programie studiów dietetyki PANS Chełm, wdrożenie diety śródziemnomorskiej u pacjentów wysokiego ryzyka powinno być elementem standardowej opieki dietoterapeutycznej.
| Grupa produktów | Zalecana częstotliwość i ilość |
| Warzywa i owoce | ≥ 5 porcji dziennie |
| Produkty pełnoziarniste | Codziennie |
| Rośliny strączkowe | 2–3 razy w tygodniu |
| Ryby i owoce morza | 2–3 razy w tygodniu |
| Oliwa z oliwek | Główne źródło tłuszczu |
| Orzechy i nasiona | Kilka razy w tygodniu |
| Czerwone mięso | 1–2 razy w miesiącu (ograniczone) |
| Alkohol (wino) | Umiarkowanie, wyłącznie do posiłków |
Dieta śródziemnomorska stanowi jeden z najlepiej udokumentowanych modeli żywieniowych w prewencji chorób serca. Wyniki badań klinicznych po 2021 roku potwierdzają jej skuteczność w redukcji ryzyka incydentów sercowo-naczyniowych, poprawie profilu lipidowego, regulacji ciśnienia oraz redukcji stanu zapalnego. Jej mechanizmy działania obejmują korzystny wpływ na metabolizm tłuszczów, właściwości antyoksydacyjne oraz modulację mikrobioty jelitowej.
W świetle aktualnych dowodów naukowych oraz zaleceń instytucjonalnych, dieta śródziemnomorska powinna być uznawana za standardowy element profilaktyki pierwotnej i wtórnej chorób sercowo-naczyniowych. Jej wdrożenie wymaga jednak dostosowania do indywidualnych preferencji pacjenta i wsparcia w ramach poradnictwa dietetycznego.
